Vettown Göktürk Veteriner Kliniği olarak göz acillerinde sık karşılaştığımız bu durumu aşağıda ele aldık. Kedi veya köpeğinizin gözüne temizlik ürünü, dezenfektan, şampuan, deterjan, çamaşır suyu, kireç çözücü, böcek ilacı, asitli veya alkali bir madde temas ettiyse bu durum gerçek bir göz acilidir. Kimyasal maddeler göz yüzeyinde çok kısa sürede tahriş, yanık, kornea hasarı, kornea ülseri ve ciddi ağrı oluşturabilir.
Hasta sahipleri bu durumu genellikle “köpeğimin gözüne deterjan kaçtı”, “kedimin gözüne temizlik ürünü sıçradı”, “şampuan sonrası gözü kızardı”, “dezenfektan gözüne geldi”, “gözünü açamıyor” veya “gözü bir anda sulanmaya başladı” şeklinde tarif eder.
Göze kimyasal madde teması durumunda zaman çok önemlidir. İlk yapılması gereken şey, kimyasalın göz yüzeyinde kalma süresini azaltmaktır. Ancak evde yapılan ilk yardım, veteriner göz muayenesinin yerine geçmez. Özellikle gözünü kapatma, şiddetli kızarıklık, bulanıklık, beyazlık, kanama, ağrı veya görme kaybı varsa acil veteriner göz muayenesi gerekir.
Bu yazıda kedi ve köpeklerde göze kimyasal madde temasında ilk yapılması gerekenleri, hangi maddelerin daha riskli olduğunu, veteriner hekim muayenesinde hangi testlerin kullanılabileceğini, tedavinin genel olarak nasıl planlandığını ve evde hangi hatalardan kaçınmak gerektiğini anlatacağız.
Göze Kimyasal Madde Teması Ne Anlama Gelir?
Göze kimyasal madde teması, göz yüzeyinin tahriş edici, yakıcı veya toksik bir maddeyle karşılaşmasıdır. Bu madde sıvı, köpük, sprey, toz veya buhar şeklinde olabilir. Kimyasal madde göz kapaklarına, konjonktivaya, korneaya veya göz çevresindeki deriye temas edebilir.
Gözün en ön kısmında kornea adı verilen şeffaf tabaka bulunur. Kornea ışığın göze düzgün girmesini sağlar ve çok hassas bir dokudur. Kimyasal maddeler kornea hücrelerine zarar verebilir. Hasarın şiddeti; maddenin türüne, yoğunluğuna, gözde ne kadar süre kaldığına ve ne kadar hızlı müdahale edildiğine bağlıdır.
Kimyasal maddeler genel olarak iki ana grupta değerlendirilebilir:
- Asidik maddeler
- Alkali maddeler
Alkali maddeler, dokulara daha derin nüfuz edebildiği için özellikle tehlikeli olabilir. Çamaşır suyu, bazı temizlik ürünleri, lavabo açıcılar, kireç çözücülerin bazı formları, endüstriyel temizlik maddeleri ve bazı dezenfektanlar ciddi göz hasarı oluşturabilir.
Ancak hasta sahibi açısından en önemli nokta şudur: Maddenin ne kadar tehlikeli olduğunu evde kesin olarak anlamak mümkün değildir. Göze kimyasal temas olduysa, özellikle hayvan gözünü açamıyor veya belirgin rahatsızlık gösteriyorsa acil değerlendirme gerekir.
Göze Kimyasal Madde Temasının Nedenleri
Kedi ve köpeklerde kimyasal göz teması çoğunlukla ev içinde veya bakım sırasında gelişir.
Temizlik Ürünleri
Yer temizleyiciler, çamaşır suyu, yağ çözücüler, banyo ve mutfak temizleyicileri, kireç çözücüler ve lavabo açıcılar göze temas ettiğinde ciddi hasar oluşturabilir. Sprey formundaki ürünler özellikle kolayca göze sıçrayabilir.
Şampuan ve Bakım Ürünleri
Banyo sırasında şampuan, kulak temizleme solüsyonu, tüy bakım spreyi veya kozmetik ürünler göze kaçabilir. Her şampuan aynı derecede yakıcı olmasa da gözde kızarıklık, sulanma ve ağrı oluşturabilir. Özellikle konsantre ürünler daha risklidir.
Dezenfektanlar
Klinik, ev veya iş yeri ortamında kullanılan dezenfektanlar göze temas ettiğinde irritasyon veya kimyasal yanık oluşturabilir. Alkol bazlı ürünler, yüzey dezenfektanları ve bazı güçlü solüsyonlar dikkatli kullanılmalıdır.
Böcek İlaçları ve Bahçe Kimyasalları
Pestisitler, böcek ilaçları, gübreler, ot ilaçları veya bahçe kimyasalları göz ve genel sağlık açısından risklidir. Bu tür temaslarda göz muayenesinin yanı sıra genel toksisite değerlendirmesi de gerekebilir.
Toz, Kireç ve İnşaat Malzemeleri
Kireç, çimento tozu, alçı, boya, tiner veya yapı kimyasalları göze kaçtığında ciddi tahriş ve yanık oluşturabilir. Bazı tozlar göz kapağı altında kalabilir ve yıkamaya rağmen etkisini sürdürebilir.
Yanlış Ürün Kullanımı
İnsanlar için üretilmiş ürünlerin, güçlü antiseptiklerin, bitkisel karışımların veya uygun olmayan solüsyonların hayvanların gözüne uygulanması kimyasal hasara neden olabilir.
Hangi Belirtiler Görülür?
Kimyasal madde teması sonrası belirtiler dakikalar içinde başlayabilir. Bazı belirtiler hafif gibi görünse de hızla kötüleşebilir.
| Belirti | Ne Anlama Gelebilir? | Aciliyet |
|---|---|---|
| Gözünü kapatma | Ağrı, kornea hasarı | Acil |
| Şiddetli sulanma | İrritasyon, kimyasal yanık | Acil |
| Gözde kızarıklık | Konjonktiva ve kornea hasarı | Muayene gerekir |
| Gözde beyazlık/mavilik | Kornea ödemi, ülser | Acil |
| Gözde bulanıklık | Kornea hasarı, ödem | Acil |
| Patiyle gözü kaşıma | Ağrı, yanma, irritasyon | Acil olabilir |
| Gözde kanama | Ağır travma veya doku hasarı | Acil |
| Göz kapağı şişliği | Kimyasal irritasyon, yanık | Muayene gerekir |
| Ani görme kaybı | Kornea/göz içi hasar | Acil |
| Huzursuzluk | Ağrı veya sistemik etkilenme | Acil olabilir |
Kimyasal temas sonrası gözünü açamama, şiddetli ağrı, bulanıklık, beyazlık veya görme kaybı varsa acil muayene geciktirilmemelidir.
Kedi ve Köpekte Farklılık Var mı?
Kedilerde Göze Kimyasal Temas
Kediler kimyasal kokulara ve bazı maddelere karşı oldukça hassas olabilir. Kimyasal madde göze temas ettiğinde sadece göz bulguları değil, yalanma yoluyla ağız, mide veya sistemik etkiler de gündeme gelebilir. Kedi yüzünü yalarsa kimyasal maddeyi ağız yoluyla da alabilir.
Kediler ağrıyı saklayabilir. Bu nedenle sadece gözünü hafif kısma, saklanma, sessizleşme veya ışığa bakmama bile önemli olabilir. Kedide kimyasal göz teması şüphesi varsa muayene geciktirilmemelidir.
Köpeklerde Göze Kimyasal Temas
Köpeklerde kimyasal madde teması genellikle temizlik ürünlerine, şampuanlara, bahçe kimyasallarına veya sprey ürünlere bağlı gelişir. Köpekler ağrıyı daha belirgin gösterebilir. Gözünü kısma, patisiyle gözüne dokunma, yüzünü yere sürtme ve yoğun sulanma görülebilir.
Kısa burunlu ve gözleri belirgin ırklarda kornea daha dış etkilere açık olabilir. Bu nedenle kimyasal temas sonrası kornea hasarı daha hızlı fark edilebilir ve ciddiye alınmalıdır.
Hangi Durumlarda Acildir?
Göze kimyasal madde teması genel olarak acil kabul edilmelidir. Aşağıdaki durumlarda aciliyet daha da yüksektir.
Temas Eden Madde Güçlü Temizlik Ürünü veya Dezenfektansa
Çamaşır suyu, lavabo açıcı, kireç çözücü, yağ çözücü, yüzey dezenfektanı, böcek ilacı veya endüstriyel ürünler göze temas ettiyse acil muayene gerekir.
Hayvan Gözünü Açamıyorsa
Gözünü açamama veya sürekli kısma ağrı ve kornea hasarı belirtisi olabilir.
Gözde Beyazlık, Mavilik veya Bulanıklık Varsa
Bu görünüm kornea ödemi, kornea ülseri veya ciddi yüzey hasarıyla ilişkili olabilir.
Şiddetli Sulanma ve Kızarıklık Varsa
Kimyasal irritasyon göz yüzeyinde hızla ilerleyebilir. Sulanma ve kızarıklık hafif görülmemelidir.
Görme Kaybı Şüphesi Varsa
Hayvan eşyaya çarpıyor, yönünü bulamıyor veya görmüyor gibi davranıyorsa acil değerlendirme gerekir.
Kimyasal Madde Yalanmış veya Yutulmuş Olabilir
Özellikle kediler yüzünü yalayarak kimyasalı ağız yoluyla alabilir. Bu durumda sadece göz değil, genel sağlık açısından da değerlendirme gerekir.
Veteriner Hekim Muayenesinde Neler Yapılır?
Göze kimyasal madde temasında veteriner hekim muayenesinin amacı hasarın derecesini belirlemek, göz yüzeyini değerlendirmek, kornea ülseri olup olmadığını anlamak ve tedavi planını oluşturmaktır.
Muayenede şu değerlendirmeler yapılabilir:
Göz kapakları ve göz çevresi incelenir.
Kornea ve konjonktiva değerlendirilir.
Kimyasal yanık bulguları araştırılır.
Gözün pH durumu değerlendirilebilir.
Göz yüzeyi uygun şekilde yıkanabilir.
Kornea ülseri açısından test yapılabilir.
Göz bebeği refleksleri kontrol edilir.
Görme refleksleri değerlendirilir.
Göz içi basıncı ölçülebilir.
Gerekirse genel toksisite açısından sistemik muayene yapılır.
Kimyasal temaslarda maddenin ambalajını veya adını veteriner hekime göstermek çok faydalıdır. Ürünün asidik mi alkali mi olduğu, konsantrasyonu ve içerik bilgisi tedavi planında yardımcı olabilir.
Kullanılabilecek Tanısal Testler
Fluorescein Testi
Fluorescein testi, kornea ülseri veya kornea yüzey hasarını belirlemek için kullanılır. Kimyasal temas sonrası kornea yüzeyi zarar görebileceği için önemli bir testtir.
Schirmer Gözyaşı Testi
Schirmer gözyaşı testi gözyaşı üretimini ölçer. Kimyasal travma sonrası göz yüzeyi sağlığını ve iyileşme sürecini değerlendirmede yardımcı olabilir.
Tonometri
Tonometri göz içi basıncını ölçer. Kimyasal hasar sonrası uveitis, glokom veya göz içi basınç değişiklikleri açısından kullanılabilir. Ancak ağır kornea hasarı varsa test seçimi veteriner hekimin değerlendirmesine göre yapılır.
Oftalmoskopi / Fundus Muayenesi
Fundus muayenesi retina ve optik sinirin değerlendirilmesini sağlar. Kimyasal travmalarda her zaman ilk test olmayabilir; ancak görme kaybı veya göz içi etkilenme şüphesinde değerlidir.
Sitoloji, Kültür, PCR
Kimyasal travma sonrası ikincil enfeksiyon, dirençli akıntı, komplike ülser veya beklenmeyen iyileşme süreci varsa sitoloji, kültür veya PCR gerekebilir.
Tedavi Genel Olarak Nasıl Planlanır?
Tedavi, temas eden kimyasalın türüne, gözde kalma süresine, kornea hasarının derecesine ve hayvanın genel durumuna göre planlanır.
Genel tedavi yaklaşımları şunları içerebilir:
- Göz yüzeyinin uygun şekilde yıkanması
- Kimyasal maddenin gözden uzaklaştırılması
- Kornea hasarı varsa kornea iyileşmesini destekleyen tedaviler
- Enfeksiyon riskini kontrol etmeye yönelik planlama
- Ağrının kontrol altına alınması
- Göz içi yangı varsa buna yönelik tedavi planı
- Glokom geliştiyse göz içi basıncını düşürmeye yönelik yaklaşım
- Derin ülser veya kornea perforasyonu riskinde cerrahi seçenekler
- Yakalık ile gözü kaşımanın engellenmesi
- Kimyasal yutulmuşsa sistemik değerlendirme ve destek
Tedavinin amacı yalnızca kızarıklığı azaltmak değildir. Asıl hedef kimyasal hasarı sınırlamak, korneayı korumak, ağrıyı azaltmak, enfeksiyon riskini kontrol etmek ve görmeyi korumaktır.
Evde Ne Yapılmalı, Ne Yapılmamalı?
Evde İlk Yapılması Gerekenler
Göze kimyasal madde temasında ilk yardım önemlidir. Amaç kimyasalın göz yüzeyinde kalma süresini azaltmaktır.
Hayvan sakin tutulmalıdır.
Kimyasal temas devam ediyorsa hayvan o ortamdan uzaklaştırılmalıdır.
Göz kaşınması engellenmelidir.
Mümkünse yakalık kullanılmalıdır.
Göze baskı yapılmamalıdır.
Temiz su veya steril serum fizyolojik ile göz nazikçe yıkanabilir.
Ürünün adı veya ambalajı veteriner hekime götürülmelidir.
En kısa sürede veteriner göz muayenesine gidilmelidir.
Kimyasal temaslarda gözün yıkanması önemli bir ilk yardım adımıdır; ancak göz yıkandı diye muayene ertelenmemelidir. Çünkü kornea hasarı yıkama sonrası da devam edebilir.
Evde Yapılmaması Gerekenler
Göze bastırılmamalıdır.
Göz ovalanmamalıdır.
Kimyasalı başka bir kimyasalla nötralize etmeye çalışılmamalıdır.
Sirke, karbonat, limon, bitkisel ürün veya ev karışımı kullanılmamalıdır.
İnsan göz damlası kullanılmamalıdır.
Eski reçeteden kalan damlalar uygulanmamalıdır.
Kortizonlu damlalar muayenesiz kullanılmamalıdır.
Göze kolonya, alkol, oksijenli su veya antiseptik sürülmemelidir.
“Yıkadım, geçti” diye beklenmemelidir.
Göze kimyasal madde temasında en doğru yaklaşım, gözü nazikçe yıkamak ve hızlı şekilde veteriner hekime ulaşmaktır.
Kortizonlu veya Antibiyotikli Göz Damlalarının Bilinçsiz Kullanım Riski
Kimyasal temas sonrası evde bulunan eski göz damlalarını kullanmak ciddi risk oluşturabilir. Çünkü kimyasal hasar sonrası kornea ülseri, derin kornea yarası, göz içi yangı, enfeksiyon veya perforasyon riski olabilir.
Kortizonlu göz damlaları özellikle risklidir. Kornea yüzeyinde yara bulunan bir göze kortizon uygulanması yaranın derinleşmesine, enfeksiyonun ilerlemesine ve kornea perforasyonu riskinin artmasına neden olabilir. Bu nedenle kimyasal temas sonrası kızaran, sulanan veya kapanan göze muayenesiz kortizonlu damla kullanılmamalıdır.
Antibiyotikli damlalar da her durumda yeterli değildir. Eğer problem kimyasal yanık, derin ülser, göz içi yangı veya perforasyon riski ise antibiyotik tek başına sorunu çözmez. Ayrıca gelişigüzel antibiyotik kullanımı direnç gelişimine katkıda bulunabilir ve doğru tanının gecikmesine yol açabilir.
Kimyasal göz travmalarında doğru yaklaşım şudur: Önce acil ilk yardım ve muayene, sonra uygun tedavi.
Geç Kalınırsa Ne Olur?
Göze kimyasal madde teması sonrası gecikme ciddi sonuçlara yol açabilir. Özellikle güçlü asit, alkali, dezenfektan veya temizlik ürünlerinde zaman çok önemlidir.
Geç kalındığında şu problemler gelişebilir:
- Kornea epitel hasarı
- Kornea ülseri
- Kornea perforasyonu
- Kalıcı kornea bulanıklığı veya leke
- Göz içi yangı
- Göz içi enfeksiyon
- Glokom gelişimi
- Göz kapağı ve konjonktiva yapışıklıkları
- Kronik ağrı
- Kalıcı görme kaybı
- Cerrahi müdahale ihtiyacının artması
- İleri vakalarda gözün kaybı
Erken yıkama ve erken veteriner göz muayenesi, kimyasal hasarın şiddetini azaltmak ve görmeyi korumak açısından çok önemlidir.
